🛡 PHP va MySQL Xavfsizligi: Xatolar, Xuruj Turlari va Himoyalanish Yo
Ushbu maqolada PHP va MySQL asosida veb-ilova yozishda sodir bo‘ladigan xavfsizlik xatolari — SQL injection, XSS, CSRF, parollarni noto‘g‘ri saqlash, xavfli fay
1. Kirish
PHP va MySQL — veb-dasturlar uchun eng ko‘p qo‘llaniladigan texnologiyalar. Ammo noto‘g‘ri yozilgan kodlar orqali ularni buzish juda oson. Ushbu maqolada xavfli kodlar, xujum usullari va ularning oldini olish yo‘llari ko‘rib chiqiladi.
2. Eng Ko‘p Uchraydigan Xavfsizlik Xatolari
🔸 a) SQL Injection (So‘rovga suqilib kirish)
Xavfli kod:
$id = $_GET['id']; $query = "SELECT * FROM users WHERE id = $id";
Nima bo‘ladi?
?id=1 OR 1=1
Bu barcha foydalanuvchilarni chiqarib yuboradi.
Himoya usuli:
$stmt = $pdo->prepare("SELECT * FROM users WHERE id = :id");
$stmt->execute(['id' => $_GET['id']]);
✅ PDO yoki MySQLi + tayyorlangan so‘rovlar (prepared statements) ishlating.
🔸 b) XSS (Cross-site Scripting)
Xavfli kod:
echo $_GET['name'];
Foydalanuvchi quyidagicha havola yuboradi:
<script>alert('hacked!')</script>
Himoya:
echo htmlspecialchars($_GET['name'], ENT_QUOTES, 'UTF-8');
🔸 c) CSRF (Cross-Site Request Forgery)
Foydalanuvchi sahifani ochib, sizning sessiyangiz orqali zararli amal bajaradi.
Himoya:
- Har bir POST so‘rovga token joylash.
$_SESSIONbilan tokenni tekshirish.
3. MySQL Ma’lumotlar Bazasi Xavfsizligini Kuchaytirish
🔹 Foydalanuvchi Huquqlarini Cheklash
GRANT SELECT, INSERT ON mydb.* TO 'user'@'localhost';
Hech qachon root foydalanuvchisi orqali kod yozmang.🔹 Parollarni saqlash
Xato:
$password = $_POST['password'];
To‘g‘ri:
$hash = password_hash($_POST['password'], PASSWORD_DEFAULT);
Va tekshirish:
if (password_verify($input_password, $hash)) {
// muvaffaqiyat
}
4. Fayllarni Yuklash Xavfsizligi
🔸 Xavfli kod:
move_uploaded_file($_FILES['file']['tmp_name'], 'uploads/' . $_FILES['file']['name']);
🔸 Himoya:
- Faqat ruxsat etilgan fayl turlariga ruxsat bering:
$allowed = ['jpg', 'png', 'pdf'];
- Fayl nomini o‘zgartiring:
$filename = uniqid() . '.' . $ext;
5. Session va Cookie Xavfsizligi
🔹 Session hijacking oldini olish:
ini_set('session.cookie_httponly', 1);
session_start();
session_regenerate_id(true);
🔹 Cookie sozlamalari:
setcookie("auth", $token, [
'expires' => time() + 3600,
'secure' => true,
'httponly' => true,
'samesite' => 'Strict'
]);
6. Qo‘shimcha Himoya Choralari
- HTTPS ni majburan yoqing.
- Fayl va katalogga to‘g‘ri huquqlar bering (
chmod 755,644). .envfayllarni.htaccessorqali yopib qo‘ying:
<Files .env> Order allow,deny Deny from all </Files>
7. Xulosa
PHP va MySQL bilan ishlaganda xavfsizlik — bu tanlov emas, majburiyat. Har bir foydalanuvchi kiritayotgan ma’lumotni ishonchsiz deb qabul qiling. Kodlaringizni himoya qilish orqali nafaqat foydalanuvchilaringiz, balki o‘zingizni ham himoya qilasiz.